English

Plas Brondanw

Plas Brondanw oedd cartref Clough Williams-Ellis a’i wraig, Amabel, ar ôl eu priodas ym 1915 tan eu marwolaeth – bu Syr Clough farw ym 1978 a bu ei wraig farw ym 1984.

Magodd y ddau eu plant yno, ac mae rhai o’u disgynyddion yn byw yn yr ardal o hyd. Mae’r tŷ a’r gerddi ar agor bellach i’r cyhoedd – cliciwch ar y dolenni isod i gael rhagor o wybodaeth.

Hanes

Gorffennwyd y gwaith o adeiladu Plas Brondanw gan John ap Hywel oddeutu 1550. Ym 1660, aeth aelod diweddarach o’r teulu, sef William Williams, ati i wneud gwelliannau i’r adeilad. Ym 1807 priododd y Parchedig John Ellis â Jane Bulgin, etifeddes ystad y teulu Williams, ac o’r adeg honno ymlaen unwyd y ddau enw i greu Williams-Ellis.

Cafodd Clough Williams-Ellis ei fagu mewn tŷ arall a oedd yn eiddo i’r teulu. Ym 1908, cynigiwyd Ystad Brondanw i Syr Clough gan ei dad: “Ni allwn, yr adeg honno, fod wedi estyn croeso mwy brwd i unrhyw beth arall… Fe wnaeth y syniad o warchod hen Blas Siarlaidd gwasgarog mewn ystad fach hynod ramantaidd ynghanol mynyddoedd Cymru, a oedd wedi bod yn eiddo i’m teulu ers dros bedair canrif, fynd â’m bryd yn llwyr.”

Dechreuodd Clough gyflwyno gwelliannau ym 1908 pan ysgwyddodd gyfrifoldeb dros Frondanw. “Mae rhywun yn dechrau’n bwyllog gyda phopty newydd yn y gegin, ac ystafell ymolchi newydd, ac eto, ymhen dim o dro, rydych yn eich cael eich hun yn adeiladu terasau, orendai a bwâu gorfoledd, ac yn cynllunio gwaith pellach y mae angen ei wneud bron â’r un brys.”

Yn y 1930au, roedd y tŷ uchel, a oedd eisoes wedi’i glymu’n sownd wrth y bryn gyda haearnau rheilffordd, yn gogwyddo mwy fyth, felly cynlluniodd Clough fwtres bedwarllawr i’w gynnal. Mae hon yn cyrraedd pen y to, yn ymestyn dros y teras ar hyd bôn y tŷ ac yn cynnig tair o ystafelloedd ychwanegol y tu mewn. Gall y rhai sy’n ymweld â’r gerddi gerdded trwy ei bwa.

Ym 1951, ymledodd tân enbyd trwy’r Plas. Diolch i’r waliau eithriadol o drwchus, ni ddaeth fawr ddim niwed i ran y waliau allanol, a ddwy flynedd yn ddiweddarach daeth y gwaith ailadeiladu i ben ac roedd modd byw yn y Plas unwaith eto. Cododd Clough gofeb o’r enw ‘Yr Wrn Gwenfflam’ i goffáu’r tân a’r gwaith o adfer y Tŷ. Gellir gweld y gofeb hon yn yr Ardd Goetir, a chaiff ei fframio gan rodfa goed o ddrws ffrynt Plas Brondanw. Mae nifer o erthyglau Country Life, a atgynhyrchir yn ein Llyfrgell trwy ganiatâd caredig Country Life, yn rhoi manylion hynod ddiddorol am Blas Brondanw cyn ac ar ôl y tân.

Llyfrgell

Gyda chaniatâd caredig Country Life, mae modd inni gynnig yr erthyglau canlynol a gyhoeddwyd gan y cylchgrawn, lle sonnir am Syr Clough Williams-Ellis a’i adeiladau.

Country Life 31 Ionawr 1931

Dyma erthygl 7 tudalen yn sôn am Blas Brondanw. Mae’n cynnwys llu o ffotograffau.

Country Life 5 Medi 1957

Dyma erthygl 4 tudalen yn sôn am Blas Brondanw ar ôl y tân.

Country Life 12 Medi 1957

Dyma erthygl 4 tudalen yn sôn am Blas Brondanw ar ôl y tân.

Country Life 21 Gorffennaf 1983

Dyma erthygl 3 tudalen gan Richard Haslam yn sôn am Syr Clough Williams-Ellis a’i waith.


Dolenni defnyddiol

Oriel Brondanw: orielbrondanw.org